تأثیر نوع و کیفیت روغن بر دابی و ماشینآلات بافندگی
در بسیاری از کارخانهها وقتی صحبت از روغنکاری میشود، اولین چیزی که بررسی میشود فقط مقدار روغن است.
«روغن دارد یا ندارد؟»
اما در ماشینآلات صنعتی، و بهخصوص قسمتهای سریع و دقیقی مانند دابی ماشین بافندگی، گیربکسها، بلبرینگها و سیستمهای انتقال حرکت، موضوع بسیار مهم دیگری هم وجود دارد: چه روغنی داخل دستگاه ریخته شده است؟
دو روغن ممکن است از نظر ظاهری تقریباً یکسان باشند، اما از نظر غلظت، نوع روغن پایه، افزودنیها، مقاومت در برابر گرما، کف کردن و سازگاری با قطعات دستگاه تفاوت زیادی داشته باشند.
به همین دلیل استفاده از روغن نامناسب میتواند به اندازه کمبود روغن برای یک ماشین خطرناک باشد.
روغن در دستگاه دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
وظیفه روغن فقط «لیز کردن» قطعات نیست.
در یک مکانیزم صنعتی روغن میتواند چند کار مهم انجام دهد:
- کاهش اصطکاک
- کاهش سایش
- ایجاد لایه محافظ بین قطعات فلزی
- کمک به انتقال حرارت
- محافظت در برابر زنگزدگی و خوردگی
- انتقال ذرات و آلودگی به سمت فیلتر
- کاهش صدا و ضربه بین بعضی قطعات
چرا روغن در دابی ماشین بافندگی اهمیت زیادی دارد؟
دابی یا Dobby وظیفه کنترل حرکت قابهای ورد را برای ایجاد طرح بافت بر عهده دارد.
این مکانیزم باید در زمان بسیار کوتاه، حرکتهای سریع و تکراری انجام دهد و این کار ممکن است ساعتها و حتی بهصورت شبانهروزی ادامه پیدا کند.
در دابی مجموعهای از قطعات مکانیکی مانند:
- چرخدنده
- شفت
- بلبرینگ
- اهرم
- مکانیزم انتقال حرکت
با یکدیگر کار میکنند.
به همین دلیل سیستم روانکاری یکی از بخشهای مهم طراحی دابی است.
در برخی مدلهای جدید Stäubli گردش روغن، فیلتر و دمای روغن نیز پایش میشود که نشان میدهد روغن بخشی از سیستم عملکرد و حفاظت خود ماشین است.
مهمترین مشخصه روغن: ویسکوزیته
یکی از اصطلاحاتی که روی ظرف روغن یا در Manual دستگاه زیاد دیده میشود: Viscosity یا ویسکوزیته است.
برای فهم ساده آن میتوان گفت ویسکوزیته نشان میدهد روغن چقدر روان یا غلیظ است.
ممکن است روی روغن نوشته شده باشد:
- ISO VG 68
- ISO VG 100
- ISO VG 150
- ISO VG 220
- ISO VG 320
عدد بزرگتر معمولاً نشاندهنده روغن غلیظتر در دمای مرجع استاندارد است.
اما اینجا یک اشتباه رایج وجود دارد: روغن غلیظتر الزاماً روغن بهتر یا قویتری نیست.
اگر روغن بیش از حد غلیظ باشد چه اتفاقی میافتد؟
روغن بیش از حد غلیظ میتواند:
- مقاومت حرکت را افزایش دهد.
- اتلاف انرژی را بیشتر کند.
- باعث افزایش دما شود.
- گردش روغن را کند کند.
- در زمان استارت سرد دیرتر به نقاط موردنیاز برسد.
بنابراین این تصور که: «بهجای 150، یک 320 میریزیم تا بهتر روغنکاری کند» میتواند کاملاً اشتباه باشد.
اگر روغن بیش از حد رقیق باشد چه میشود؟
اگر روغن بیش از حد رقیق باشد، ممکن است نتواند لایه مناسب بین دو سطح فلزی ایجاد کند.
نتیجه میتواند:
- افزایش تماس فلز با فلز
- افزایش سایش
- صدا
- داغ شدن
- کاهش عمر چرخدنده و بلبرینگ
باشد. پس روغن باید: نه بیش از حد رقیق و نه بیش از حد غلیظ باشد.
آیا همه دابیهای Stäubli یک روغن میخواهند؟
خیر. این نکته بسیار مهم است. حتی دو مدل از یک سازنده نیز الزاماً روغن یکسانی ندارند.
ممکن است برای یک مدل ISO VG 150 و برای مدل یا کاربرد دیگری ISO VG 220 توصیه شده باشد.
معنی این موضوع این نیست که: «برای Stäubli باید 150 یا 220 بریزیم.»
بلکه: نباید یک روغن را برای تمام مدلهای دابی تعمیم داد. مدل دقیق دستگاه و دستورالعمل سازنده باید بررسی شود.
روغن مینرال و سنتتیک چه تفاوتی دارند؟
بهصورت کلی روغنهای صنعتی میتوانند بر پایههای مختلفی ساخته شوند.
دو گروهی که بیشتر نامشان شنیده میشود: Mineral Oil یا روغن مینرال و: Synthetic Oil یا روغن سنتتیک هستند.
روغن سنتتیک بسته به نوع آن میتواند در بعضی کاربردها مزایایی مانند:
- پایداری حرارتی بهتر
- تغییر کمتر ویسکوزیته با دما
- مقاومت بیشتر در برابر اکسیداسیون
- عمر سرویس طولانیتر
داشته باشد. اما این موضوع به این معنی نیست که: «سنتتیک همیشه بهتر است و میتوان آن را داخل هر دستگاهی ریخت.»
نوع روغن باید با طراحی دستگاه سازگار باشد.
فقط مینرال یا سنتتیک بودن کافی نیست
دو روغن هر دو ممکن است Synthetic باشند، اما رفتار کاملاً متفاوتی داشته باشند.
روغنهای سنتتیک خودشان انواع مختلفی دارند، مانند:
- PAO
- PAG
- Ester
و افزودنیهای آنها نیز متفاوت است.
چرا مخلوط کردن روغنها میتواند مشکلساز شود؟
یکی از اتفاقهای رایج در کارخانه این است:
مخزن کمی روغن کم کرده.
روغن قبلی تمام شده.
یک ظرف روغن دیگر با ویسکوزیته مشابه پیدا میشود.
مقداری از آن روی روغن قبلی اضافه میشود.
ظاهر کار ساده است، اما ممکن است دو روغن از نظر مواد افزودنی یا نوع روغن پایه با یکدیگر سازگار نباشند.
مخلوط شدن روغنهای ناسازگار میتواند باعث:
- ایجاد رسوب
- گرفتگی فیلتر
- لایهلایه شدن روغن
- کف کردن
شود.
پس: دو روغن فقط به دلیل اینکه روی هر دو نوشته شده ISO VG 220، الزاماً برای مخلوط شدن مناسب نیستند.
اگر قرار است نوع روغن عوض شود چه کنیم؟
اگر روغن جدید دقیقاً همان محصول قبلی نیست، قبل از تغییر بهتر است:
- Manual دستگاه بررسی شود.
- سازگاری روغن قدیم و جدید مشخص شود.
- در صورت نیاز سیستم تخلیه و پاکسازی شود.
- فیلترها بررسی یا تعویض شوند.
- روغن جدید طبق دستورالعمل صحیح اضافه شود.
افزودنیهای روغن چه کاری انجام میدهند؟
روغن صنعتی فقط از روغن پایه تشکیل نشده است.
معمولاً مواد افزودنی مختلفی به آن اضافه میشوند.
برای مثال افزودنیهایی برای:
- کاهش سایش
- تحمل فشار
- جلوگیری از زنگزدگی
- کاهش کف
- مقاومت در برابر اکسیداسیون
- جدا شدن بهتر آب
وجود دارند.
دمای کارخانه روی انتخاب و عملکرد روغن اثر دارد
وقتی روغن گرم میشود: رقیقتر میشود.
وقتی سرد میشود: غلیظتر میشود.
به همین دلیل ممکن است روغنی که در یک دمای مشخص عملکرد مناسبی دارد، در شرایط حرارتی بسیار متفاوت رفتار دیگری نشان دهد.
بالا رفتن دمای روغن چه چیزی به ما میگوید؟
اگر دمای روغن نسبت به گذشته افزایش پیدا کرده، فقط روغن را مقصر ندانید.
ممکن است علت:
- بار مکانیکی بیشتر
- بلبرینگ خراب
- اصطکاک غیرعادی
- روغن با ویسکوزیته نامناسب
- سطح نامناسب روغن
- گردش ضعیف روغن
- فیلتر گرفته
- خرابی سیستم خنککننده
- افزایش دمای سالن
باشد.
پس افزایش دمای روغن یک علامت برای بررسی است، نه تشخیص قطعی.
سطح روغن هم اهمیت دارد
روغن مناسب اگر مقدارش اشتباه باشد باز هم مشکل ایجاد میکند.
روغن کم
میتواند باعث:
- کمبود روانکاری
- افزایش دما
- سایش
- آسیب به بلبرینگ و چرخدنده
شود.
روغن بیش از حد
در بعضی سیستمها روغن زیاد میتواند باعث:
- هم زدن شدید روغن
- کف
- افزایش مقاومت
- افزایش دما
- نشتی
شود.
پس: هرچه روغن بیشتر، بهتر نیست.
فیلتر روغن را دستکم نگیرید
در سیستمهای دارای گردش روغن، فیلتر یکی از اجزای مهم سیستم روانکاری است.
وظیفه آن جدا کردن ذرات و آلودگیهایی است که در صورت گردش داخل سیستم ممکن است به:
- بلبرینگ
- چرخدنده
- پمپ
- مجاری روغن
آسیب بزنند.
آلودگی روغن چگونه وارد سیستم میشود؟
آلودگی فقط از داخل دستگاه ایجاد نمیشود.
هنگام روغن اضافه کردن نیز ممکن است وارد سیستم شود.
مثلاً:
- قیف کثیف
- ظرف باز روغن
- بشکه بدون درپوش
- پارچه آلوده
- گردوغبار محیط
- استفاده مشترک از پمپ روغن برای چند محصول مختلف
پس روغن نو داخل بشکه به تنهایی کافی نیست.
روش انتقال آن از بشکه تا ماشین نیز باید تمیز باشد.
آب داخل روغن چه مشکلی ایجاد میکند؟
آب یکی از آلودگیهای مهم روغن است.
ممکن است از طریق:
- شستوشوی محیط
- رطوبت
- Condensation
- نشتی
- شرایط نگهداری نامناسب
وارد روغن شود.
وجود آب میتواند باعث:
- خوردگی
- کاهش کیفیت فیلم روغن
- افزایش سایش
- آسیب بلبرینگ
شود.
روغن شیریرنگ یا کدر را جدی بگیرید
اگر روغن قبلاً شفاف بوده و حالا حالت: شیری، کدر یا ابری پیدا کرده است، احتمال وجود آب یا Emulsion باید بررسی شود.
پس اگر روغن دابی ظاهرش به شکل واضح تغییر کرده:
فقط روغن تازه روی آن نریزید.
علت تغییر را پیدا کنید.
کف کردن روغن طبیعی است؟
مقدار بسیار کمی حباب در بعضی سیستمها ممکن است دیده شود، اما کف پایدار و زیاد میتواند نشانه مشکل باشد.
علل احتمالی شامل:
- روغن نامناسب
- مخلوط شدن دو روغن
- سطح نامناسب روغن
- ورود هوا
- آلودگی آب
- مشکل سیستم گردش
است.
رنگ تیره روغن یعنی حتماً خراب شده؟
نه همیشه.
رنگ به تنهایی معیار دقیقی برای تعویض روغن نیست.
اما اگر همراه با تغییر رنگ مواردی مانند:
- بوی سوختگی
- رسوب
- کف
- افزایش دما
- ذرات فلزی
- تغییر ویسکوزیته
وجود داشته باشد، باید وضعیت روغن دقیقتر بررسی شود.
روغن اکسیدشده چیست؟
روغن در طول زمان و بهخصوص در اثر:
- گرما
- هوا
- ساعت کارکرد زیاد
میتواند اکسید شود.
اکسیداسیون میتواند باعث:
- افزایش ویسکوزیته
- تشکیل رسوب
- تشکیل Varnish
- افزایش خوردگی
- کاهش عمر روغن
شود.
هر چند وقت یکبار روغن دابی را عوض کنیم؟
برای همه دابیها یک جواب وجود ندارد.
نباید گفت: هر 6 ماه یا: هر سال برای همه ماشینها.
فاصله تعویض به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- مدل دابی
- نوع روغن
- ساعت کارکرد
- دمای کار
- آلودگی محیط
- نوع سیستم فیلتر
- شرایط تولید
- توصیه سازنده
Manual دستگاه اولویت دارد.
آنالیز روغن چه کمکی میکند؟
در تجهیزات مهم و گرانقیمت، تعویض روغن فقط بر اساس رنگ یا تاریخ همیشه بهترین روش نیست.
میتوان از: Oil Analysis یا آنالیز روغن استفاده کرد.
در آزمایشگاه میتوان مواردی مانند:
- ویسکوزیته
- آب
- ذرات
- فلزات حاصل از سایش
- اکسیداسیون
- میزان اسیدی شدن
را بررسی کرد.
ذرات فلزی داخل روغن چه چیزی میگویند؟
اگر آنالیز روغن نشان دهد مقدار بعضی فلزات نسبت به گذشته افزایش پیدا کرده است، میتواند نشانه سایش داخلی باشد.
این موضوع مخصوصاً وقتی ارزشمند است که دادهها در طول زمان ثبت شوند.
برای روغنکاری دابی چه چیزهایی را دورهای بررسی کنیم؟
سطح روغن
بین محدوده تعیینشده سازنده باشد.
نشتی
اطراف Seal، شفت، لوله و اتصالات بررسی شود.
دمای روغن
افزایش غیرعادی نسبت به گذشته جدی گرفته شود.
ظاهر روغن
کدری، کف، رسوب و تغییر غیرعادی بررسی شود.
فیلتر
طبق برنامه سازنده تمیز یا تعویض شود.
صدا
تغییر صدای دابی میتواند علامت مشکل روانکاری یا مکانیکی باشد.
سابقه روغن
مشخص باشد آخرین بار:
- چه محصولی
- چه زمانی
- چه مقدار
استفاده شده است.
روی ظرف روغن فقط ننویسید «روغن دابی»
اگر چند نوع روغن در کارخانه وجود دارد، روی ظرف انتقال روغن بهتر است دقیقاً مشخص شود: نام دستگاه / نوع روغن / ISO VG / نام محصول
این کار احتمال اشتباه شیفتها و کارکنان مختلف را کاهش میدهد.
برای هر روغن ظرف و پمپ جدا داشته باشید
در یک برنامه Lubrication Management مناسب بهتر است:
- ظرفها بسته باشند.
- رنگ یا Label مشخص داشته باشند.
- پمپها اختصاصی باشند.
- قیفها تمیز باشند.
آیا روغن خودرو را میتوان داخل دابی ریخت؟
بهصورت عمومی: خیر، مگر اینکه سازنده صراحتاً آن محصول یا مشخصات آن را تأیید کرده باشد.
Engine Oil برای نیازهای موتور احتراقی طراحی شده است و بسته افزودنی آن با یک Circulating Oil یا Gear Oil صنعتی متفاوت است.
جدول ساده مشکلات روغن در دابی
وضعیت مشاهدهشدهمواردی که باید بررسی شونددمای روغن بالا رفتهویسکوزیته، سطح روغن، بار، فیلتر و سیستم گردشروغن کف میکندسطح روغن، نوع روغن، اختلاط و ورود هواروغن شیری یا کدر شدهاحتمال آب و رطوبتروغن بسیار تیره شدهدما، اکسیداسیون و ساعت کارکرددابی صدای بیشتری داردسطح روغن، ویسکوزیته، سایش و بلبرینگفیلتر سریع میگیردآلودگی، رسوب یا ناسازگاری روغنهامصرف روغن افزایش یافتهنشتی و وضعیت Sealهاروغن جدید باعث افزایش دما شدهبررسی مشخصات و ویسکوزیته روغنذرات فلزی در روغن دیده میشودبررسی تخصصی سایش داخلی
چکلیست هنگام تعویض روغن دابی
قبل از تعویض:
- مدل دقیق دابی مشخص شود.
- Manual دستگاه بررسی شود.
- نوع و Grade روغن موردنیاز مشخص شود.
- محصول قبلی مشخص باشد.
- سازگاری روغن جدید بررسی شود.
هنگام تعویض:
- از ظروف تمیز استفاده شود.
- آلودگی وارد مخزن نشود.
- در صورت نیاز فیلتر تعویض یا تمیز شود.
- مقدار صحیح روغن اضافه شود.
- نشتی بررسی شود.
بعد از تعویض:
- سطح روغن دوباره کنترل شود.
- گردش روغن بررسی شود.
- دمای کار کنترل شود.
- کف یا صدای غیرعادی بررسی شود.
- تاریخ و نوع روغن ثبت شود.
آیا روغن گرانتر همیشه بهتر است؟
خیر.
ممکن است یک روغن بسیار باکیفیت و گران باشد، اما مشخصات آن برای دستگاه شما مناسب نباشد.
بهترین روغن: گرانترین روغن بازار نیست.
بهترین روغن: روغنی است که مشخصات موردنیاز سازنده دستگاه را تأمین کند و متناسب با شرایط واقعی کار انتخاب شده باشد.
جمعبندی
روغن یکی از سادهترین مواد مصرفی کارخانه به نظر میرسد، اما انتخاب اشتباه آن میتواند اثر مستقیمی روی عمر و عملکرد تجهیزات داشته باشد.
در دابی ماشین بافندگی، قطعات با سرعت زیاد و بارهای تکراری کار میکنند و سیستم روانکاری وظیفه دارد از تماس مستقیم و سایش آنها جلوگیری کند.
مهمترین نکته این است که روغن را فقط بر اساس نام عمومی آن انتخاب نکنیم.
ویسکوزیته، نوع روغن پایه، افزودنیها، مقاومت حرارتی، سازگاری و تأیید سازنده همگی اهمیت دارند.
روغن بیش از حد غلیظ میتواند باعث افزایش مقاومت و دما شود و روغن بیش از حد رقیق ممکن است لایه محافظ کافی ایجاد نکند.
همچنین دو روغن با ISO VG یکسان الزاماً قابل اختلاط نیستند.
و مهمتر از همه: هیچ روغنی را فقط به دلیل اینکه در دابی دیگری جواب داده است داخل دستگاه نریزید.
مدل دقیق دابی، Manual و توصیه سازنده باید مرجع اصلی انتخاب روغن باشند.
سؤالات متداول درباره روغن دابی و ماشینآلات بافندگی
چه روغنی برای دابی Stäubli مناسب است؟
یک روغن ثابت برای تمام مدلهای Stäubli وجود ندارد. روغن صحیح باید بر اساس مدل دقیق دابی و Manual آن انتخاب شود.
آیا میتوان روغن ISO VG 220 یک برند را با ISO VG 220 برند دیگر مخلوط کرد؟
صرف برابر بودن ویسکوزیته کافی نیست. نوع روغن پایه و Additive Package نیز باید سازگار باشد.
روغن سنتتیک بهتر است یا مینرال؟
هیچ پاسخ عمومی وجود ندارد.
چرا روغن دابی کف میکند؟
سطح نامناسب روغن، ورود هوا، آلودگی، مخلوط شدن روغنهای ناسازگار یا استفاده از روغن نامناسب از علتهای احتمالی هستند.
روغن شیریرنگ چه معنایی دارد؟
میتواند نشانه ورود آب و ایجاد Emulsion باشد.
هر چند وقت روغن دابی باید تعویض شود؟
بازه ثابتی برای همه مدلها وجود ندارد.
اگر سطح روغن کم شده فقط روغن اضافه کنیم؟
ابتدا دلیل کاهش سطح باید بررسی شود.
آیا روغن بیشتر باعث روانکاری بهتر میشود؟
نه همیشه.